Twentse Schroeforchis; aanvullende info

[Mark Meijrink]

Beste allen,

zoals misschien vernomen is er een nieuwe orchidee in Nederland gevonden, Spiranthes cernua var. odorata. Zie hiervoor de topics van Hans Dekker en Rien Schot. Op zich een heel bijzonder vondst.

Een snelle rondgang leert dat de plant 'Marsh Lady's Tresses' genoemd evenals soms de, voor de hand liggende naam, 'Sweetscent Lady's Tresses'.

Wanneer men echter dieper de materie in duikt dan blijkt Spiranthes cernua nog veel meer boeiends te bevatten.

Wanneer je de verspreiding van Spiranthes soorten in Noord-Amerika bekijkt dan valt op dat de 'cernua'-variëteiten met name gesitueerd zijn aan de oostkust. Anders dan de Flora van North America laat zien, komen veel van deze variëteiten ook voor op de zogenaamde 'Atlantic Barriere Island'. Eilandjes die veelal bestaan uit een duinenrij (waarschijnlijk strandwallen) en vergelijkbaar zijn met onze eigen Waddeneilanden. Goed om te weten is dat deze eilandjes een vertrekpunt vormen voor b.v. windverspreiding. Wanneer je echter de 'prevailing wind directions' van de NASA er op na slaat dan is deze vorm van verspreiding niet heel aannemelijk. (zie afbeelding)


Globale windrichtingen

Deze zogenaamde 'trade-winds' bestaan wel tussen de continenten maar botsen altijd tegen b.v. het Verenigd Koninkrijk op. Het zou dus zeer uitzonderlijk zijn als een zaadje Nederland bereikt, en zelfs dan is de kust regio plausibeler. Ook qua de beschikbaarheid van biotopen. Denk b.v. aan het voorkomen van Spiranthes romanzoffiana. Wanneer je deze verspreiding bekijkt dan komt de soort enkel voor in kustgebieden van het Verenigd Koninkrijk. Let vooral op het niet voorkomen van de soort in delen van Engeland en dus in de zogenaamde luwte van Ierland liggend.


Trade Winds


Recente BSBI-kaart, voor legenda zie: http://tinyurl.com/67p7rtm



Wandelende soorten?
Wanneer je Spiranthes cernua s.l. vergelijkt met soorten die wij gemeen hebben met Noord-Amerika dan valt het volgende op: gemeenschappelijke soorten komen ook allemaal voor op Groenland, en in mindere mate IJsland. Denk aan soorten als Corallorhiza trifida, Neottia cordata, Pseudorchis albida. Allen soorten met een zogenaamde circum-polaire verspreiding. Groenland vormde vroeger een soort 'stap steen' naar Europa. Daarnaast, om via deze weg Europa te bereiken, moet je als soort bestand zijn tegen 'koude tenen'. Mediterrane soorten, of liever gezegd, soorten die vast zitten in het zogenaamde 'meditarrane basin' zijn niet of nauwelijks in staat de Alpen te passeren, of hebben een andere plek van oorsprong. Verspreiding vindt plaats vanuit deze bron. Noord-Amerikaanse Spiranthes-soorten hebben geen natuurlijke bron in Europa


Ongeslachtelijke voortplanting
Wanneer in de (wet.) literatuur gekeken wordt dan valt op dat Spiranthes cernua er een zeer opmerkelijke reproductie op na houdt. Het cernua-complex is op te delen in drie groepen gebaseerd op voortplanting:
1. sexuele voortplanting
2. agomospermie
3. gemengde voortplanting
Bij een normale (sexuele voortplanting) vindt bevruchting van een eicel plaats waardoor er een embryo ontstaat. Te zien wanneer je een bevrucht orchideeënzaadje onder een microscoop bekijkt. Je ziet dan het (donkergekleurde) embryo met daarom een vliesje. Spiranthes cernua doet dus in veel gevallen aan een vorm van agamospermie het zogenaamde 'adventieve embryo' vormen. Een Amerikaans onderzoek laat b.v. zaden zien met 2 tot wel 6 embryo's! De manier van voortplanten (adventieve embryo-vorming en eigenlijk dus vegetatieve voortplanting) schijnt klonen op te leveren. Opmerkelijk is dan de variëteit odorata of Spiranthes odorata zoals de planten veelal in Noord-Amerika bestempeld worden. Deze is zoals de naam al doet vermoeden 'welriekend'. Dit is vaak voor één reden, namelijk het aantrekken van bestuivers, in Amerika zijn dit Bombus(Hommel)-soorten. Zoals vele orchideeënsoorten hebben Spiranthes-soorten geen specifieke bestuiver. D.w.z. iedere hommel of bijensoort, mits van het juiste formaat, kan een soort bestuiven. Misschien is het dus interessant of er bestuiving heeft opgetreden? Het is mij niet duidelijk of Spiranthes odorata zich ook vegetatief vermeerdert. Althans ik heb hier niks over kunnen vinden.

Onderstaand een opsomming van wat links:
Taxonomie
http://tinyurl.com/6j94wwl

Flora of North America
http://tinyurl.com/6g7mkpr

United State Department of Agriculture
http://tinyurl.com/6jbyx3j

M.v.gr. Mark

[eric hartgers]

Interessant artikel Mark.

'Marsh Lady's Tresses': vrij vertaald wellicht 'Moerasschroeforchis' in het Nederlands?

Volgens het verspreidingskaartje komt de soort in de VS vooral in het zuiden en zuid-oosten voor. Gezien de overheersende windrichting zou je de geografische verspreiding van de soort dus eerder in het noord-oosten van de VS en het oosten van Canada verwachten en niet in Europa. Zou de verspreiding vanuit een andere bron dan een meer voor de hand liggende zijn?

Al met al wel leuk dat de soort, ongeacht de oorsprong, in ons land is gevonden. Afwachten maar of deze zich de komende jaren kan handhaven of zelfs uitbreiden.

Het lijkt mij overigens goed mogelijk dat in de toekomst zich meer soorten, die ten westen van ons land voorkomen, zich hier kunnen gaan vestigen. Denk bijv. ook eens aan het voorkomen van Dactylorhiza incarnata subsp. coccinea in Ierland en Groot-Brittannië. Als de zaden zich van daar via de wind in onze richting kunnen verspreiden, is alleen een goed biotoop nodig voor een vestiging van een voor Nederland nieuwe soort...

[Jan Essink]

Ik denk dat deze soort een blijvertje is gezien hoeveel bloeiende planten we vonden. Op 2 plekjes ongeveer een 10 meter van elkaar 2 bloeiende planten.
Dat ligt wat anders met S. vomeracea, daar is het afwachten of de plant komend jaar opnieuw gaat bloeien.

Jan

[Jan Essink]

Dit bericht stond op Facebook:
Hallo Jan,
ich habe von eurer Spiranthes gelesen. Vor einigen Jahren gab es eine seriöse Meldung von Spiranthes aestivalis bei Münster/Nordrhein-Westfalen. Ich vermute eher, das es eine andere fremde Spiranthes aus einem Blumentopf war. Vieleicht gibt es einen Zusammenhang. Viele Menschen haben Spiranthes cernua in ihrem Garten und lassen die Pflanzen aussamen.

Grüße
Sebastian Sczepanski

[J.A.M.Schunselaar]

beste lezers;
afgelopen weekend ben ik op de groeiplaats van de Spiranthes gaan kijken; heb hem in september immers zelf ontdekt; tot dusver had ik nog niet op dit forum geschreven.

Zondag ontdekte ik tot mijn verbazing wederom een exemplaar in knop. In november had ik ook nog bloeiende exemplaren gevonden, w.o. 3 ex. aan de overkant van de waterloop.
Voorts ontdekte ik een 3-tal (nieuwe?) zeer kleine rozetten, vlak naast een grote rozet; zo te zien zaailingen; enige weken geleden had ik die nog niet gezien; de blaadjes zijn hooguit een cm. groot. Ze zijn gekiemd op kaal zand; dat had Onno de Bruijn destijds ook al gezegd.

Nu heb ik de volgende vragen die ik graag aan het forum voorleg: wat vinden jullie van zo'n extreem lange bloeitijd? Ik heb in september al bloeiende ex. gevonden; is dit een aanwijzing dat het hier om cultivars gaat, of hoeft dat toch niet noodzakelijkerwijs?
Ten tweede: wie weet of S. cernua een snelle of juist een langzame groeier is; op Amerikaanse websites zag ik eerder dat het een pioniersoort is, heel anders dan Herfstschroeforchis; klopt het dan dat het om een snelle groeier gaat, die bv. al zeer snel bv. binnen 1 à 2 jaar voor het eerst boven de grond komt?
Ik heb geen Amerikaanse orchideeeënflora dus ben erg benieuwd naar wat voor reactie hierop komt.
Tot slot nog een hypothese: kan de soort met ganzen zijn meegekomen? In vestiging vanuit één zaadje geloof ik zeker niet, noch wild noch uit een kwekerij of zo; ik heb inmiddels ruim 8 bloeiende ex. en meer dan 10 vegetatieven gezien. Ze staan langs vrijwel de hele waterloop ter plaatse.
Stel er zijn x exemplaren met ganzen dan wel graafwerk meegekomen, kan het dan zijn dat er toch zulke verschillen in bloeitijd mogelijk zijn met de meegekomen zaden? Dat geldt zelfs als er iemand heeft uitgezaaid, trouwens.
Wat vinden jullie?

vriendelijke groeten, Jo Schunselaar

[Mark Meijrink]

Dag Jo,

zoals je terecht stelt zijn de Noord-Amerikaanse Spiranthes soorten slechts ten dele te vergelijken met de Europese.

Onze Nederlandse Spiranthes spiralis produceert ten tijde van bloei (aug-sept) een nieuw rozet die na het afsterven van de bloeiaar overwintert. Fotosynthese vind dus in de winter plaats. In deze periode verzameld het plant genoeg bruikbare stoffen in haar wortelknol of wortelstok om in daaropvolgende zomer weer tot bloei te komen. Rasmussen vermeldt dat verschillende Noord-amerikaanse soorten zich ook vegetatief vermeerderen door bv. zijdelingse uitlopers. Of dit bij Spiranthes cernua ook het geval is wordt niet duidelijk (genoeg) vermeldt.

Flora van Kansas vermeldt:

moist native prairie hay meadows with clay-loam or sandyloam soil over limestone or sandstone, red gypsiferous soils, occasionally in roadside prairies and ditches

Over de bloeitijd:

mid-August through October (rarely early
November

Een vergelijkbare late bloei ziet men de laatste jaren ook bij Goodyera repens. Deze soort (komt ook in Noord-amerika voor) is het gehele jaar met groene delen bovengronds aanwezig. Ook deze planten maken weleens een foutje. Zie een ander topic op het forum: http://tinyurl.com/c47qsgj

Rasmussen vermeldt dat zaailingen al in september gevonden kunnen worden (dit is wat anders dan het rozet naast de plant, het betreft hier vestiging vanuit zaad). Spiranthes cernua maakt eerst een groeipunt aan waarna een soort groeispruit gevormd wordt met blaadjes. Pas in het tweede jaar wordt de wortelstok gevormd. Tevens wordt vermeldt dat de compabiliteit van Spiranthes cernua t.o.v. mycorrhiza's groot is. D.w.z. dat er geen specialisatie optreedt. Zie o.a. The Relation of Specificity of Orchid Mycorrhizal Fungi to the Problem of Symbiosis John T. Curtis

Toch moet ik wel vermelden dat ik sceptisch ben t.o.v. de planten. Het verleden heeft wel vaker aangetoond dat er op meer plaatsen planten 'uit het niets' verschenen. Weliswaar waren die inheemse soorten, maar destijds was er ook geen spoor van aanplant. Dergelijk indirect bewijs ten gunste van de plant vind ik niet terecht. Bij de voorbeelden die ik ken bleek achteraf dat men: planten, elders uitgegraven, had aangeplant, of een wortelstok had uitgezet (gaat niet zonder graafwerk). In veel gevallen hebben zelfs 'zogenaamde' liefhebbers toegegeven dat zij de planten hebben uitgezet. Een ander punt, ook hier geldt: het is geen exacte wetenschap, maar wat opvalt dat (zeker wanneer je oudere vondsten uitpluist) in veel gevallen planten na een jaar weer verdwijnen. M.i. een teken dat dergelijke planten niet symbontisch gekiemd zijn, dus op een relatief natuurlijke manier. Planten die wel symbontisch gekiemd zijn blijven in regel ook langer aanwezig, mits de initiële standplaatscondities goed zijn en blijven. Hans Dekker veel ervaring opgedaan met het overplanten van orchideeën (zie artikel Eurorchis). Daarin wordt vermeldt dat bij het overplanten het overgrote deel van de planten het niet overleefde. Ook hier is er natuurlijk geen sprake van extacte wetenschap omdat niet voldoende gecontroleerd kan worden of alle standplaatscondities optimaal waren. Toch bleven in sommige gevallen een aantal planten in leven, als het artikel mag geloven.

Mijn advies, komt tijd, komt raad. Het wordt interessant wanneer de planten in leven blijven en volgend jaar weer aanwezig zijn. Wat bijvoorbeeld het geval is bij beide Wit bosvogeltjes in zowel Drenthe als Gelderland. De planten hebben in de periode 2009-2011 ieder jaar gebloeid. Daarbij komt wel dat Cephalanthera soorten wat betreft mycorrhiza partners veel gespecialiseerder zijn dan Spiranthes soorten en gewoonweg niet te kweken zijn. Volgend jaar weten we meer...

M.v.gr. Mark

[Mark Meijrink]

Naschrift: Spiranthes cernua schijn je te kunnen onder verdelen in polyembryonale en monoembryonale planten. Volgensmij is er ook nog een soort buitencategorie waarbij van alles fout gaat met het embryo. Als de planten al zaad hebben gezet moet je dit kunnen zijn onder een microscoop.

M.v.gr. Mark

[Mark]

Hallo Jo, Mark en anderen,

mijn ervaring met gekweekte planten (ook orchideeën) is dat ze zich weinig aantrekken van de groeicyclus die ze 'zouden moeten hebben'. Een vergelijking tussen natuurlijk gekiemde planten en gekweekte planten is op dat vlak dan ook maar moeilijk te maken. Dat er nu nog planten gevonden zijn die in knop staan is voor mij een teken dat de ideale omstandigheden ter plekke niet helemaal aanwezig zijn.

Gekweekte S.cernua vermeerderd zich ondergronds heel gemakkelijk middels uitlopers (gebaseerd op eigen ervaring). Dit zijn dan ook juist de soorten die het goed doen in de commerciële verkoop.

Ik sluit me aan bij het advies van Mark: Volgend jaar zullen we wel weer zien wat er staat.

M.vr.gr. Mark