Forum Werkgroep Europese orchideeën (WEO)

Hallo,

Ik ben Johannes Klapwijk, vooral natuurfotograaf en beginnend orchideeën enthousiast. Ik probeer voor mijzelf al een poosje wat kennis op te bouwen, maar kom er niet uit met de Dactylorhiza's. Hoe meer je leest hoe meer soorten / ondersoorten / varianten etc er naar boven komen en ik zie door de bomen het bos niet meer.

Mijn kernvraag: is het mogelijk om voor leken te omschrijven hoe je de geaccepteerde soorten uit elkaar houd? Waar moet je op letten? Combinatie van bloemlip en de zijdelingse bladen? Schutbladen wel of niet boven de bloem?

Mijn beeld tot nog toe, er zijn 6 geaccepteerde soorten in Nederland die veel op elkaar lijken. (Groene nachtorchis dus even buiten beschouwing gelaten aangezien mijn vraag over determinatie van lastige soorten gaat).

Deze 3 worden soms als ondersoorten van een soort gezien:
Brede orchis (D. majalis)
Rietorchis (D. praetermissa)
Veenorchis (D. sphagnicola)

Gevlekte orchis
Vleeskleurige orchis

Qua determinatie heb ik de volgende dingen gelezen:

Gevlekte orchis:
Deze heeft diepere inkepingen in de bloemlip en aan de zijkant ruitvormige lobben ten opzichte van de andere soorten. Vaak een witte bloem ipv purper of roze, maar kleur is variabel, dus geen goed kenmerk. Zijn er andere zaken die de gevlekte orchis van de andere soorten kan onderscheiden?

Vleeskleurige orchis:
Ongevlekte bladeren die lang zijn en omhoog staan.

Brede orchis vs Rietorchis: voornamelijk bloeitijd? Breedte van de bladeren is variabel, vlekken of niet op de bladeren is variabel, brede orchis zou de bladeren meer gespreid hebben dan rietorchis?

Veenorchis: heb ik me nog niet echt in ingelezen.


Samengevat: is er een eenvoudige sleutel of omschrijving te geven om de in NL voorkomende volle soorten Dactylorhiza uit elkaar te houden?

Beste Johannes. Hierbij een eerder antwoord van Frans Thijs op een dergelijke vraag. Ik houd dat doorgaans nog steeds als leidraad aan, hoewel je na een aantal jaren de soorten ook wel direct aan de standplaats herkent. En ga nou niet alle stengels samendrukken, want het is niet bevorderlijk voor de soort!
Van Frans Thijs d.d. 9-6-2008. Re: Dactylorhiza
Jeff, ik ben er een vijftal jaar mee bezig en sla ook nog geregeld de bal mis of moet bekennen dat ik het ook niet goed weet. Laat dat een troost zijn: het is niet altijd even gemakkelijk, zeker niet voor een beginner. In Nederland en Vlaanderen komen eigenlijk maar een 6tal Dactylorhiza soorten voor, maar verschillende daarvan hebben varianten en bovendien ontstaan er gemakkelijk kruisingen tussen deze soorten. Het eerste waar je in het veld m.i. moet op letten is de dikte en de samendrukbaarheid van de stengel onder de bloeiwijze. Is het een vrij dunne stengel die vol aanvoelt dan gaat het om fuchsii of maculata. Is de stengel wat dikker en goed tot zeer goed samendrukbaar dan is het een andere Dactylorhiza. Al vooraan in mei bloeiend met een donkerpaarse kleur is majalis, iets later bloeiend met heel kleine bloemen waarvan de zijkanten van de lip wat teruggeslagen zijn en met ongevlekte bladeren is incarnata. Meestal (niet altijd) ook ongevlekte bladeren hebbend en bloeiend begin juni en met wat grotere bloemen dan de vorige soort is praetermissa. Een broertje hiervan is sphagnicola, maar die groeit enkel in een beperkt aantal veengebieden. De stengel van incarnata is nog holler dan bij de daarna vermelde soorten. Doe dat samendrukken evenwel bij uitzondering want het is niet echt goed voor zo'n plant. Ik stel het hier allemaal wel heel schematisch en vereenvoudigd voor, maar dit is een manier om er enigszins uit wijs te geraken. Nu je foto's. Mijns inziens is dit D. fuchsii, de bosorchis. In het veld zou je dus moeten controleren of de stengel onder de bloeiwijze massief aanvoelt. Zoja is het fuchsii of maculata. Er zijn enkele kleine verschillen tussen beide. Bij fuchsii is de middenlob van de lip duidelijk uitstekend ten overstaan van de zijlobben, zijlobben die min of meer ruitvormig zijn. Dit lijkt me op je foto duidelijk het geval. Bij maculata is deze middenlob kleiner en niet of nauwelijks uitstekend. Er zit ook een verschil in het onderste blad. Dit is op foto 2 niet volledig zichtbaar. Indien nog gaaf aanwezig, is het onderste blad bij maculata spits en bij fuchsii stomp met de grootste breedte boven het midden. Ook het op 1 of 2 na onderste bladeren kunnen min of meer deze structuur vertonen. Als je iets weet over de bodemsamenstelling kan ook dit de keuze tussen beide soorten vergemakkelijken. Maculata groeit op een wat zure bodem. Fuchsii houdt van een neutrale of basische bodem. Ik hoop dat deze summiere uitleg over Dactylorhiza een hulpmiddel kan zijn.

Mooi stukje.
Ik zou hier graag nog twee aanvullingen op willen geven:

1. D. incarnata. Het meest in het oog springend van deze soort zijn de bladeren. Lange vrij smalle bladeren die meestal rechtop staan (en nu komt het!) waarvan het topje een beetje als een kapje omhoog krult.

2. D. praetermissa heeft meestal ongevlekte bladeren. Maar in Nederland zie ik toch steeds vaker (midden en noord-west NL > 50%) dat de bladeren gevlekt zijn. Ook de bloemen hebben dan een duidelijk getekend honingmerk. Het probleem wat zo ontstaat is dat ze -zeker voor een starter- erg moeilijk te onderscheiden zijn van D. maculata. Daarom nog deze aanvulling: let op de vorm van de vlekken. Bij D. maculata zijn het stippels. Bij D. praetermissa zijn het vlekken, meestal ringvormig.
Nog even voor de volledigheid:

• D. praetermissa subsp. praetermissa - ongevlekte vorm
• D. praetermissa subsp. junialis - gevlekte vorm

Bedankt voor de reacties!

Wat jammer dat het blijkbaar vooral op basis van minder gewenste handelingen in het veld te bepalen is en niet op basis van uiterlijke kenmerken die je kan fotograferen. Zoals al gewaarschuwt zou ik niet graag elke bloemstengel fijnknijpen die ik tegen kom. (Gelukkig lijkt iig incarnata nog enigszins te identificeren op basis van de bladeren).

Vorm en kleur van de bloemen kunnen dus nooit tot sluitende determinatie leiden, zelfs niet in combinatie met de lengte en breedte van de bladeren en vlekkenpatroon? Of is het vooral dat je niet tot een harde, sluitende determinatie komt, maar kun je op basis van waarschijnlijkheid wel een 90% id geven?

Is de bloeiperiode nog bruikbaar tussen majalis en praetermissa?
Iig dat volop in bloei in de 2e week mei wel majalis moet zijn en midden juni volop in bloei praetermissa? Dat werkt natuurlijk lastiger eind mei, maar zal dit doorgaans tot juiste identificatie leiden?