Waarom heet het bosvogeltje bosvogeltje?

[Hans Dekker]

Beste liefhebbers,

Voor een kort artikel in een Drents blad verhaal ik over de vondst van wit bosvogeltje in NP Drents-Friese Wold. Ongetwijfeld wil de lezer weten waarom een orchidee als deze bosvogeltje heet. Nu kan ik zelf wel iets verzinnen, maar dat kan helemaal bezijden de waarheid zijn. In de literatuur kan ik het niet zo snel vinden. Overal staat de Latijnse naam tot in den treure uitgespeld, maar over de achtergrond van de Nederlandse (en Duitse) naam wordt met geen woord gerept. Daarom bij de oproep: waarom heet bosvogeltje bosvogeltje?

Hartelijke groeten,

Hans

[F. Thys]

Hans,

Omdat ik dit een interessante vraag vind, heb ik wat opzoekingwerk verricht. Helaas is geen sluitende verklaring te vinden. Enkel in het Duits (Waldvögelein) en in het Nederlands is sprake van een ‘bosvogeltje’. Het ‘bos’ kan verklaard worden omdat zowat alle Europese Cephalanthera’s doorgaans te vinden zijn in of nabij bos, struweel of bomen. Ook de Deense (Skovlilje) en de Zweedse benaming (skogslilja) bevat nog wel de term ‘bos’ (Skov/skogs), maar de letterlijke vertaling van deze begrippen is ‘boslelie’. Heeft men bij de toekenning van de Duitse benaming in de geopende bloem met wat verbeelding misschien een ‘vogeltje’ gezien (we nemen aan dat het Nederlands een letterlijke vertaling is van het Duits)?? Over dit gedeelte van de naamgeving is niets terug te vinden. Opmerkelijk is ook dat in het Engels, in wezen nochtans een Germaanse taal, de benaming heel anders is en quasi identiek is aan de Italiaanse benaming (een Romaanse taal), namelijk ‘Helleborine’. De oorsprong van ‘Helleborine’ is volgens de website van Aho-Bayern Grieks. In het Engels heten niet alleen de Cephalanthera’s maar ook de Epipactissen ‘Helleborine’ omdat deze ooit als één geslacht aanzien zijn. Interessant zijn ook de taalverschillen voor wat wit en bleek bosvogeltje betreft. Hier kan enige verwarring ontstaan. Het bleek bosvogeltje (damasonium) heet in het Engels White helleborine, in het Duits Weisses of Bleiches Waldvögelein en in het Frans soms Elléborine blanche (al wordt daar meestal de term Cephalanthère à grandes fleurs gebruikt). Dit is misschien te verklaren doordat in 1887 de soort beschreven is onder de Latijnse naam Cephalanthera alba. Twintig jaar later is de soortnaam damasonium ontstaan. Wat wij wit bosvogeltje (longifolia) noemen is in de meeste andere talen eigenlijk gekend als het ‘langbladige type’: Narrow-leaved Helleborine, Langblättriges Waldvögelein en Cephalanthère à longues feuilles. De Franse benaming is een letterlijke vertaling van de Latijnse naam. Deze vreemde soortnamen zijn meestal de meest gebruikte, al kan je in de Duitse, Engelse en Franse literatuur nog andere soortnamen vinden voor deze bosvogeltjes. Het rode (rubra) is het gemakkelijkst: dat heeft in alle talen dezelfde naam!

Groetjes

Frans

[Bert]

In een Duits boekje lees ik over das Rote Waldvögelein: "Die äußeren Blütenblätter stehen so weit ab wie die Flügel beim Vogel. Durch den lockeren Blütenstand wirkt die Pflanze so grazil und verspielt, als würde sie zum Tanze bitten".

Met vriendelijke groeten, Bert.

[Hans Dekker]

Beste mensen,

Het verhaal over het bosvogeltje is inmiddels gepubliceerd. Bijgaand het tijdschrift (pdf), waarin het verhaal is opgenomen.

Veel leesplezier.

Hans

[Ton]

Dank voor het leesplezier! Mooi blad over mooi gebied. Zal de volgende keer nog beter opletten als ik over de "Dodenweg" fiets.