Sardinië 2007-waarnemingen en probleemgevallen

[Ed van Wijngaarden]

Ik heb van 13 t/m 22 april met een groep Sardinië bezocht (midden en zuiden). Dankbaar gebruik gemaakt van het artikel in Eurorchis 18 en een aantal malen van de gegevens die ik van Jan en Liesbeth Essink heb ontvangen (waarvoor dank).
Schitterend eiland, met een mooie orchideeënflora. De bloeitijd was niet vroeger dan andere jaren, volgens de gegevens. Wel is het in januari en februari zeer droog geweest. Op een aantal plaatsen (Domusnovas, Laconi) was veel te vinden, rond Oliena waren weinig orchideeën te bekennen, terwijl dit volgens de gegevens in andere jaren goede vindplaatsen moeten zijn (o.a. de omgeving van hotel Su Gologone, bij de kalkoven). Blijkbaar heeft de droogte hier zijn tol geëist.
Hoewel het een kort bezoek was, toch enkele waarnemingen, mede naar aanleiding van het artikel:

1. Ophrys Chestermanii
Hebben we veel rond Domusnovas gevonden in volle bloei. Met name langs de onverharde wegen en dan het beste een paar meter het talud beklimmen op de open plekken tussen de vegetatie.
Schitterende orchideeën, met soms een lip van 3cm breed.



2. Ophrys normanii
Ook deze grote en mooie ophrys hebben we op verscheidene plekken in het zuidwesten aangetroffen.
Meestal goed herkenbaar aan de grootte en het kleine, donkere basaalveld. Soms staan de planten dichter bij Ophrys chestermanii en/of Ophrys negelecta/aprilia en de determinatie kan dan lastiger zijn.


3. Ophrys neglecta/aprilia

Beiden uit het tenthredinifera complex. Ophrys neglecta onderscheidt zich normaal goed door de kleine lip en het borstelige haarbosje boven het aanhangsel; is zeer algemeen.
De 'grote' tenthredinifera wordt op Sardinië Ophrys aprilia genoemd. Ondanks de -genoemde-vroegere bloeitijd hebben we deze veelvuldig aangetroffen. Ik heb wel moeite met de soortstatus: m.i. vallen de planten binnen de variatiebreedte van de "normale" Ophrys tenthredinifera. Ik heb als vergelijkingsmateriaal de planten gebruikt die ik enkele weken eerder op veel plaatsen in Andalusië heb gezien.


Links Ophrys neglecta, rechts Ophrys aprilia


Ophrys aprilia

4. Serapias nurrica
Van deze fraaie Serapias hebben we in de omgeving van Buggeru waarschijnlijk een nieuwe vindplaats ontdekt. De planten stonden op 22 april al in bloei.

Probleemgevallen:

A. Orchis longicornu x ichnusae ? Of een afwijkende Orchis longicornu? Domusnovas, 14-4-2007


B. Ophrys chestermanni x normanii? Domusnovas, 14-4-2007


C. Ophrys chestermanni x normanii? Domusnovas, 19-4-2007
(lip duidelijk kleiner dan de gemiddelde chestermanii).


D. Ophrys panattensis? of een hybride (Ophrys incubacea x morissi?) Oliena, 20-4-2007
Ophrys panattensis hebben we waarschijnlijk verder helemaal niet aangetroffen.


Reacties van Sardinië kenners worden op prijs gesteld!

[Walter]

Dag Ed,

Als ik zo de waarnemingen bekijk, was het seizien toch iets vroeger dan normaal. Had je al Dactylorhiza insularis in bloei ?
De opdeling van het complex Ophrys tenthredinifera is nog niet helemaal rond. Vorig jaar werd de oostelijke kant van de Middellandse Zee aangepast, omdat je moeilijk alleen de westelijke kant kan doen. Er zijn inderdaad verschillen vast te stellen, maar soms loopt alles in elkaar over.
Probleem dia D is geen Ophrys panatensis : die heeft een pikzwart basaalveld. Een kruising met morisii is waarschijnlijker.
Probleem dia A is voor mij Orchis longicornu. Deze komt in erg veel kleurvariaties voor op Sardinië.
Probleemdia B is een chestermani terwijl C wel een hybride zal zijn.

Sardinië is inderdaad een prachtig eiland met erg veel orchideeën.

[F. Thys]

Wij zijn van 16 april tot 1 mei ook op Sardinië geweest, waarbij we o.m. eveneens gebruik gemaakt hebben van het artikel uit Eurorchis en van gegevens van Essink. Ophrys chestermanii hebben we op 16 en 17 april nabij Domusnovas reeds met vele tientallen exemplaren volop in bloei gevonden. Ter info voor Walter : van Dactylorhiza insularis hebben we 25 april zo'n 25 (pas) bloeiende exemplaren geteld op de gekende vindplaats langs de SS 295 nabij Aritzo. In totaal zullen we 38 soorten orchideeën ontmoet hebben en uiteraard ook geregeld hybriden (of twijfelgevallen). Gezien onze beperkte ervaring durven we geen cijfer kleven op het aantal hybriden. Zoals bij al onze reizen hebben we ook ditmaal serieuze determinatieproblemen gekend, o.m. met de tenthredinifera-groep. Kleine = neglecta, grote = aprilia lijkt me te simplistisch, want zo groot ïs het verschil tussen al die tenthre-lippen niet. Ook het haarbosje geeft niet altijd uitsluitsel. In het artikel in Eurorchis wordt o.m. vermeld dat aprilia vroeger bloeit dan neglecta , nl. tot midden april. Heel onze reis, ook nog einde april, hebben wij geregeld vrij grote tenthre-lippen ontmoet zonder gele rand, maar met een bruine of rood-bruine rand, terwijl het in heel veel gevallen zeker niet om normanii ging. Een Franse orchidofiel die ons pad kruiste, noemde dat een 'neglecta-varieteit'. Ook wij hebben, zoals Ed, vastgesteld dat op de klassieke groeiplaatsen van Su Cologone (pomphuis en kalkoven) haast niets te bespeuren viel. Op vele andere plaatsen was gelukkig veel meer te ontdekken. Bovendien, zelden zo'n landschappelijk mooie streek gezien, (zonder industrie!) als dit eiland, waarvan we het westen, midden en oosten doorkruist hebben. We hopen mettertijd onze ervaringen te verwerken in een verslag voor belangstellenden.

Frans Thys, Antwerpen

[J. Essink]

Ed,

O. normanii is ontstaan als hybride van O. chestermanii en O. tenthredinifera. Dus lijkt mij een hybride van O. normanii en O chestermanii een beetje te hoog gegrepen.

B, vind ik meer een hybride tussen O. chestermanii en O. morisii
D, lijkt mij een hybride tussen O. incubecea en O. morisii

groeten,

Jan

[F. Thys]

Ed,

In verband met O. chestermanii, normanii, neglecta en aprilia verwijs ik naar mijn laatste reactie van heden bij het onderwerp 'Raadselachtig Sardinië, deel 2'. Jouw informatie is zeer nuttig bij hetgeen ik daar gesteld heb, zodanig dat ik met graagte naar jouw bijdrage verwezen heb.

Hartelijke groeten
Frans Thys